وقف امری استثنایی در حقوق است

به گزارش پایگاه خبری جامعه خبر، سهیل طاهری وکیل پایه یک دادگستری،عضو کانون وکلای مرکز- تهران و همچنین عضو هیئت علمی و استادیار دانشگاه است. وی در ارتباط با وقف عنوان کرد: مال انسان پس از مرگ از اختیارش خارج میشود اما اگر شخصی تمام یا بخشی از مال و ثروتش را وقف کند تا روز قیامت باقیات الصالحات میماند و این امر کاملا عقلانی است که انسان عمر خود را صرف جمع کردن مال و ثروت کند و بخواهد حتی پس از مرگش هم اختیار آن را داشته باشد و در علم حقوق این یک امر استثنایی است که افراد اختیار مال خود را پس از مرگ هم داشته باشند.

لطفا در ابتدا تعریف حقوقی از وقف ارائه دهید.

در علم فقه که خاستگاه این نهاد است آن را به حبس معین مال تعبیر کرده اند، یعنی شخصی مالش را فک مالکیت میکند و آن را به امور مختلفی اختصاص میدهد، اگر آن را به شخص و یا اشخاص خاصی اختصاص دهد وقف خاص میگویند و اگر آن را به گروهی از افراد اختصاص دهد مانند فقرا و دانشجویان آن را وقف عام میگویند. به طور کلی در وقف عین از مالکیت فرد خارج میشود و منافع آن صرف اموری که مدنظر واقف است میشود.

به طور کلی وظیفه اداره اوقاف در این زمینه چیست؟

اداره اوقاف موقوفاتی که متولی خاص ندارند را اداره میکند و بر آن دسته از موقوفاتی که متولی خاص دارند نظارت میکند.در این خصوص، متولی کسی است که واقف در وقف نامه آن را برای اداره موقوفه تعیین میکند بنابراین اگر موقوفه ای متولی داشته باشد باید آن متولی موقوفه را اداره کند واداره اوقاف هم میتواند بر آن نظارت کند، و اگر موقوفه ای متولی خاص نداشته باشد یا شخص متولی فوت کرده باشد آن را اداره اوقاف اداره میکند.

ممکن است در زمینه وقف تخلفی صورت گیرد؟

بله در وقف ممکن است متولی تخلف کند و یا شخص متولی فوت کند و افرادی از آن موقوفه سوء استفاده کنند به همین دلیل اداره اوقاف وظیفه نظارتی بر موقوفات را دارد.

به نظر شما مشکلات وقف بیشتر فقهی است و یا حقوق مدنی؟

به نظر من بیشتر مشکلات وقف به حوزه نظارتی اداره اوقاف مربوط میشود، چرا که قانون وقف وهمچنین مبانی آن تا حدود زیادی پاسخ گوی مسائل و مشکلات است بنابراین ما در زمینه فقه و حقوق مدنی مشکلات زیادی نداریم و اگر مشکلاتی وجود دارد به حوزه نظارت و اجرا مربوط میشود. آگاهی واقف از وقف و مشکلات آن هم بسیار مهم است به عنوان مثال واقف باید متولی را انتخاب کند که امین باشد تا بتواند به درستی موقوفه را اداره کند. اکنون در کشور ما موقوفات بازده مطلوب را ندارند و شاید ۱۰ تا ۱۵ درصد از منافع آنها به طور کامل استفاده میشود بقیه منفعت های آن هدر میشود لذا از نظر من اگر حوزه نظارت و اجرا تقویت شود میتواند تحولی عظیمی در حل برخی از مسائل و مشکلات به خصوص موقوفات عامه انجام دهد.

وقف در کشورهای دیگر به چه صورت است؟

ما نهادها و سازمانهای مشابه وقف هم  در حقوق سایر کشورها داریم مانند قانون تراست در حقوق کشور انگلیس اما آنها عینا مشابه وقفی که ما در اسلام و فقه داریم نیست و تفاوت هایی با آن دارد، اما وقفی که ما در کشورمان داریم خاص فقه ما است قانون ما هم نشات گرفته از همین فقه است.

برای اداره کردن موقوفه باید از کدام قوانین اطلاع داشته باشیم؟

اداره کردن موقوفه تابع قوانین عمومی است برای مثال اگر موقوفه شرکت باشد تابع قوانین بقیه شرکت‌ها است لذا به آنچه که باید توجه کرد وقف کردن است و واقف باید توجه کند کسی را متولی انتخاب کند که توانایی تحقق اهداف آن را داشته باشد بنابراین باید واقف به قوانین مدنی و قانون اوقاف تسلط داشته باشد، همچنین متولی هم برای اداره بهتر موقوفه با توجه به ذات آن باید از قوانین آگاهی داشته باشد.

اهمیت وقف در جامعه چیست؟

وقف یک نهاد برای خیرات و باقیات الصالحات است، اگر کسی بخواهد بعد از فوت بخشی از ماترکش به امور عام المنفعه اختصاص یابد وقف گزینه بسیار مناسبی است. وقف هم میتواند در زمان حیات و هم پس از مرگ صورت گیرد همچنین هیچ محدودیتی هم ندارد هم میتواند تمام مال خود یا بخشی از آن را وقف کند.

وقف تا چه اندازه در حوزه های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تاثیرگذار است؟

وقتی اشخاص مال خود را وقف امور خیر کنند طبیعتا در هر حوزه ای میتواند موثر باشد، برای مثال اگر واقفی مشکل کلیوی داشته باشد مسلما دغدغه بیماران کلیوی را پیدا میکند و اگر قرار باشد ملکی را وقف کند آن را به درمان بیماران کلیوی اختصاص میدهد و امور درمانی را هدف قرار داده است، اگر شخصی کتابخانه ای وقف کند امور فرهنگی را هدف قرار داده است.همچنین این کار به دولت و حکومت هم میتواند کمک کند در واقع با انجام عمل وقف مردم به دولت و کشور کمک میکنند و میتوانند در حل بسیاری از مشکلات به خصوص فقرکمک کنند.

چه اقداماتی برای نهادینه کردن عمل وقف باید انجام داد؟ وظیفه سازمان قضائی و حقوقی در این زمینه چیست؟

به نظرمن سازمان قضائی و حقوقی میتواند یک عمل خدماتی انجام دهد، به طور مثال در تهران شعب اختصاصی موقوفات وجود دارد که به طور اختصاصی رسیدگی میکنند، بالا بردن این مراکز و افزایش تعداد متخصصان میتواند کمک بسیاری در نهادینه کردن این امر کند.

از نظر شما اقبال مردم نسبت به این عمل حسنه تاکنون به چه صورت بوده است؟

عمل وقف در کشورما شیوع پیدا نکرده است و باید اقداماتی را در جهت نهادینه کردن آن انجام داد. دلیل اول اداره کردن موقوفه است یعنی هنگامی که مردم میبینند موقوفه بازدهی مطلوب را ندارد تمایل آنها نسبت به این کار کم میشود. دلیل دوم از نظر من پایین بودن سطح آگاهی مردم است، اگر رسانه ها نمونه های موفق موقوفات را به مردم نشان دهند و به آنها آگاهی بدهند که موقوفات چه تاثیراتی بر جامعه دارد طبیعتا مردم ترغیب به انجام این عمل میشوند، به طور کلی با تقویت کردن این دوعامل این جریان مقدس تقویت می شود.

خبر روز را با جامعه خبر دنبال کنید./