نیاز تهران به کانال تأسیسات مشترک شهری
پایگاه خبری جامعه خبر/ حامد فوقانی/ همه ما در زندگی با حوادث مختلفی روبه رو شده ایم؛ حوادثی که به خاطر غفلت خود یا اطرافیانمان به وجود آمده یا بر اثر اتفاقات طبیعی یا غیرانسانی؛ مثل یک تصادف، جاری شدن سیل، فرونشست زمین در خیابان یا شکسته شدن استخوانی در بدن هنگام ورزش. همه اینها حوادثی هستند که به دلایل مختلف شکل گرفته اند. حال اینکه چطور می شد از رخداد آنها جلوگیری کرد یا خسارات شان را به حداقل رساند جای بحث دارد.
اینکه درصورت رخداد، چطور در برابر آن رفتار کرد نیز جای بحث و بررسی دارد. اینکه چطور از مجموعه اتفاقات مربوط به آنها درس گرفت و بهره برد جای بحث دارد. به طور نمونه اینکه علت فرونشست های اخیر زمین در شهر تهران مشخص شود، جای بحث و تحقیق دارد تا سهم هریک از عواملی چون سست شدن خاک، لوله های فرسوده آب، کاهش سطح آب های زیرزمینی، یکپارچه نبودن تاسیسات شهری، حفاریهای غیراصولی و… مشخص شود. در این میان اگر نگاهی موشکافانه به یکی از حوادث زندگی خود بیندازید، مطمئنا تأیید خواهید کرد که اگر هنگام حادثه رفتاری دیگر انجام می دادید، خسارت کمتری را متحمل می شدید. ممکن است حادثه ای را به یاد آورید که یکی از نزدیکانتان چطور با خونسردی و مدیریت درست توانست، جلوی رخداد و اتفاقی ناگوار را بگیرد؛ به عبارت دیگر وی بحران موجود را به درستی مدیریت کرده؛
یعنی آگاهانه یا به طور غریزی و ذاتی «مدیریت بحران » انجام داده است. «مدیریت بحران » عبارتی است که این روزها زیاد به گوشمان می خورد؛
عبارتی که با وجود واژه مدیریت عملا معنای سنگین و پیچیده ای پیدا کرده. اگرچه بحران نیز از لحاظ تعریف ساده نیست و شناخت دسته بندی های آن از اهمیت بسیاری برخوردار است. مدیریت بحران در قالب اجرا هم پیچیدگی های خاصی دارد. به همین خاطر درست مدیریت کردن یک بحران را باید هنر دانست. در کلانشهر تهران هم با وجود شبکه های تاسیساتی مختلف، ساختمانهای فرسوده، بافت های ریزدانه شهری، گسل های موجود و… آمادگی برای مدیریت کردن بحران های احتمالی نیز هنر می خواهد.
برای اینکه چه اقداماتی در حوزه مدیریت بحران شهر تهران انجام می شود و پایتخت چقدر در برابر حوادث احتمالی، تاب خواهد آورد، سراغ رئیس سازمان مدیریت بحران شهر تهران رفتیم. گفت وگو با دکتر احمد صادقی را در ادامه می خوانید.
نشست های زمین در برخی از خیابان های شهر تهران بوده ایم. علت اصلی این فرونشست ها چیست؟
به دلیل خشکسالی سا لهای اخیر و برداشت غیراصولی آب های زیرزمینی تهران، حفره هایی که سالیان دراز مجرای عبور آب بودند، خشک شده و به مرور این حفره ها پر شده اند. بنابراین شاهد فرونشست زمین در برخی نقاط پایتخت هستیم. پس از مهم ترین دلایل افزایش نشست زمین در تهران عدم مدیریت صحیح آب های زیرزمینی است.
برای مقابله با این بحران چه کاری باید انجام داد؟
جالب است بدانید که بیشترین نشست های پایتخت در بخش جنوب غربی مشاهده می شود. آسیب رسانی به شریانهای حیاتی، راه های مواصلاتی ریلی، ساختمان های مسکونی، اداری و تجاری ازجمله پیامدهای نشست های پی در پی زمین در تهران است. ممکن است این نقاط آسیب پذیر ترک برداشته و به مرور، زمین نشست کند. با کنترل آب های زیرزمینی می توان از وقوع بیشتر نشست زمین پیشگیری کرد اما متأسفانه اکنون چنین نگاهی وجود ندارد. در واقع در یک هماهنگی بین نهادهای مختلف ازجمله وزارت نیرو و سازمان آب باید مانع برداشت های بی رویه و غیرمجاز آب شویم. اینگونه دیگر با حفره های خالی رو به رو نخواهیم شد. به هر ترتیب نباید از یاد برد که طبق پژوهش ها و آمار دشت تهران تا ۱۰ سال آینده، ۳.۶ متر نشست می کند چراکه این دشت روزانه یک میلیمتر نشست دارد.
البته این دشت در بیرون از پایتخت واقع شده اما باید به این موضوع نیز توجه شود زیرا روی کل شهر تأثیر می گذارد و نشان می دهد که سطح آب های زیرزمینی به شدت در حال کاهش است و هر آن یک فرونشست زمین در بخشی از شهر می تواند رخ دهد.
یکی از نگرانی های شهروندان درباره گسل های تهران است که هرازگاهی اخبار جدیدی درباره آنها منتشر می شود. وضعیت این گسل ها چگونه است و به نظر شما چه مخاطراتی از این منظر تهران را تهدید می کند؟
هرساله زمین لرزه های متعددی به بزرگی کم تا متوسط در محدوده تهران ثبت می شود که می توان آنها را به گسل های فعال محدوده شهر و اطراف آن که با زمین لرزه های مخرب در طول تاریخ همراه بوده اند، ارتباط داد. مطالعات GPS نیز بیانگر کوتاه شدگی و حرکت برشی در پهنه جنوبی البرز مرکزی است و محدوده تهران نیز در این پهنه قرار دارد. نتیجه آنکه انباشت انرژی حاصل از این حرکات، رخداد زمین لرزه است که تهران را تهدید می کند. مدارک تاریخی هم مبین رخداد زمین لرزه های شدید در محدوده شهر باستانی ری و نواحی شمالی آن (موقعیت فعلی شهر تهران) است و باید موضوعات مربوط به رخداد زلزله را جدی گرفت. نکته اصلی این است تهران به لحاظ «زلزله » ششمین شهر پرمخاطره دنیا به شمار می رود.
مدتی پیش خبر از راه اندازی سامانه هشدار سریع زلزله در تهران دادید. این سامانه با وجود گسل های خطرناک چه مزایایی برای شهر و شهروندان دارد؟
یکی از راهکارهای مؤثر در کشورهای لرزه خیز پیشرو، راه اندازی و به کارگیری سامانه هشدار سریع زلزله است که با استفاده از آن می توان قبل از رسیدن امواج مخرب زلزله از رخداد زلزله آگاه شد و با انجام اقداماتی نسبت به کاهش خسارات زلزله (جلوگیری از رخداد حوادث ثانویه مانند آتش سوزی ها و…) و حفظ جان شهروندان اقدام کرد. به همین خاطر سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با همکاری آژانس همکاری های بین المللی ژاپن (جایکا)، برنامه ایجاد و بهره برداری آزمایشی سامانه هشدار سریع زلزله را در دستور کار خود قرار داد. این سامانه از چند بخش تشکیل شده که شامل شبکه پایشی (ایستگاه های شتاب نگاری) در محدوده گسل مشاء، سیستم ارتباطی رادیویی، نرم افزار تشخیص و هشدار سریع زلزله و در نهایت ابزار خروجی مانند بلندگو و… است. با توجه به آزمایشی بودن سامانه، پس از بهره برداری از آن (در بازه زمانی ۳ ساله)، توانمندی و کارایی آن در زمین لرزه های روی داده بررسی و راستی آزمایی خواهد شد. سرانجام سامانه آزمایشی هشدار سریع زلزله شهر تهران به دست آمد که به جرأت می توانم بگویم برای نخستین بار در کشور و خاورمیانه اجرایی شده است. جالب اینکه برای دانش فنی راه اندازی آن توسط متخصصان داخلی صورت گرفته است.
این سامانه چه مزایایی دارد؟
آگاه سازی مدیران بحران از رخداد زمین لرزه (در محدوده شرق تهران) قبل از رسیدن امواج مخرب آن، امکان انجام اقدامات تخصصی مانند قطع جریان گاز و سوخت و… و در نتیجه جلوگیری از رخداد حوادث ثانویه (درصورت تکمیل طرح) و فراهم سازی امکان حفظ زیرساخت های حیاتی شهر و در نتیجه امکان استفاده آنها در شرایط پس از رخداد زلزله از اصلی ترین مزی تهای بهره از چنین سامانه ای است.
صحبت از محدوده شرق تهران کردید. یعنی این سامانه فقط در بخشی شرقی شهر نصب شده؟
بله. تاکنون اقداماتی چون طراحی، جانمایی و احداث ۴ ایستگاه پایشی شتاب نگاری در محدوده گسل مشاء، در شرق تهران نصب شده است. به طور خلاصه می توانم بگویم که در این محدوده کار نصب و راه اندازی تجهیزات مربوطه و پشتیبان، سیستم های ارتباطی بین ایستگاه های پایشی و مرکز فرماندهی ستاد مدیریت بحران شهر تهران صورت گرفته است. همچنین مهندسان، نرم افزار هشدار سریع زلزله در بخش ایستگاه و مرکز بررسی زیرساخت های فناوری اطلاعات و ارتباطات را طراحی کرده اند. مدتی است که تمرکز مان روی راستی آزمایی سامانه است تا خطاهای احتمالی را متوجه شویم و آنها را رفع کنیم.
یعنی فعلا برنامه ای برای توسعه و نصب سامانه در سایر نقاط شهر ندارید؟
برعکس؛ هم برنامه داریم و هم در حال راه اندازی هستیم؛ یعنی به موازات اینکه الان در حال تست سیستم آزمایشی هشدار سریع زلزله روی گسل مشاء هستیم کارمان را برای راه اندازی سیستم برای سایر گسل های فعال اطراف تهران هم دنبال می کنیم. به همین منظور در حال تکمیل ایستگاه های شتاب نگاری و توسعه آنها روی سایر گسل های لرزه زا و خطرناک اطراف تهران و روابط استفاده شده در سامانه و بومی سازی ضرایب مربوطه با توجه به شرایط زمین ساختی محدوده تهران هستیم. از طرف دیگر اقدامات لازم در بخش خروجی های سامانه به منظور تبدیل پیام هشدار به اقدامات تخصصی، مانند توقف مترو و قطع شریان های حیاتی گاز، سوخت، برق و… نیز در حال انجام است. آموزش و فرهنگسازی در مورد خود سامانه و فراهم سازی زیرساخت های مربوط به هشدار عمومی را نیز در دستور کار داریم.
آیا وجود چنین سامانه ای می توانست از عمق حادثه غرب تهران در محدوده شهران بکاهد؟ اگر در این محدوده جریان گاز به سرعت قطع می شد، وسعت تخریب کاهش پیدا نمی کرد؟
اولا اظهارنظر قطعی ای در مورد این حادثه هنوز نمی توان کرد چراکه همچنان بررسی های کارشناسی ادامه دارد. ثانیا حادثه شهران در غرب تهران بوده و اینکه قطع سریع جریان گاز در حیطه وظایف دستگاهی دیگر است. از سوی دیگر همانطور که گفتم سامانه هشدار سریع زلزله و اقدام فوری برای تخلیه جریان گاز در بخش شرقی تهران به صورت آزمایشی راه اندازی شده است و البته باید در سایر نقاط شهر هم با حمایت های مورد نیاز راه اندازی شود. این را نباید فراموش کرد که در شهر تهران با وجود همه مخاطرات مربوط به گسل ها، فرونشست های زمین، پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی، نیاز به ایجاد شبکه ای مشترک و یکپارچه و ایمن برای تاسیسات زیرزمینی است تا با اتفاقی برای یکی از تاسیسات مثل لوله های آب، بتوان اقدامات لازم را برای مهار و عدم سرایت به سایر شبکه ها انجام داد.
چه چالش ها و موانعی در مسیر عملیاتی شدن سامانه هشدار سریع زلزله در کل شهر تهران وجود دارد؟
فقدان تکنولوژی و دانش فنی راه اندازی سامانه های هشدار سریع زلزله در کشور با توجه به جدید بودن موضوع و اینکه کشورهای معدودی در دنیا دارای چنین سیستم هایی هستند، عدم همکاری های میان سازمانی مورد انتظار، تحریم های بین المللی و در نتیجه تأخیر خرید و راه اندازی تجهیزات مورد نیاز و کمبود منابع مالی برای خرید تجهیزات و توسعه ایستگاه های پایشی شتاب نگاری ازجمله موانع راه اندازی این سامانه هستند.
با توجه به طرح این نکته مبنی بر وجود ۴۰۰ نقطه بحرانی شبکه گاز شهری در شهر تهران برای کاهش این مخاطره چه تدابیری اندیشیده شده یا برای رفع آن، چه برنامه ای مورد نیاز است؟
با توجه به شرایط حادثه رخ داده و احتمال وقوع حوادث مشابه متعدد در شرایط پس از زلزله شهر تهران که خسارات و تلفات فراوانی را برجا خواهد گذاشت، باید برنامه ریزی های لازم به منظور کاهش استفاده از شبکه گازرسانی در شهر تهران و به کارگیری روش های جایگزین آغاز شود. علاوه براین هرگونه حفاری زیرزمینی در تهران باید با درنظر گرفتن سطح بالاتری از ریسک های محتمل صورت پذیرد. در این راستا باید مطالعات جامع تری انجام شود و تمامی مخاطرات محتمل شناسایی و در طرح ها و پروژه های شهری لحاظ شود. همچنین ارتقا و ایمن سازی عملیات حفاری با برگزاری جلسات کارگاهی منظم با متولیان تأسیسات زیرسطحی و روسطحی متأثر در بازه های مکانی مشخص (نقطه ای) و گزارش گیری و گزارش دهی ادواری تمام نهادهای ذی ربط نیز باید انجام شود. توسعه و تکمیل مقاوم سازی شبکه گاز تهران و تجهیز آن به شیرهای قطع خودکار، با توجه به تجارب حوادث رخ داده، انجام و در ساخت وسازهای شهری و احداث زیر ساخت ها و حرایم شریان های حیاتی رعایت شود. همچنین همانطور که گفتم احداث تونل تاسیسات مشترک شهری در توسعه های آتی شهر و با همکاری نهادهای ذی ربط باید امکان سنجی و عملیاتی شود.
تدقیق نقشه پهنه های گسلی شهر تهران و اعمال ضوابط جدید ساخت وساز در حریم این گسل ها چه تأثیری در کاهش مخاطره زلزله دارد و اکنون در چه مرحله ای است؟
نقشه تدقیق شده موقعیت گسل های شهر تهران در سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران از طریق شناسایی و تفسیر گسل ها روی عکس های هوایی یک ۱۰ هزارم ویک ۵۰ هزارم انطباق یافته با نقشه های شهری و همچنین بازدیدها و برداش تهای میدانی در محدوده های گسلی تهیه شده بود. حال برای بهره گیری عملی از اطلاعات این نقشه در موارد شهرسازی و اعمال تمهیدات لازم در ساخت و ساز، نیاز به تعیین پهنه های گسلی در اطراف خطوط تدقیق شده موقعیت گسل ها وجود داشت تا در ساخت ساختمان و سایر سازه ها فاصله مناسب از گسل یا محدوده های دارای خطر گسل سطحی واقع در پهنه های گسلی رعایت شود. از این رو به دلیل محدودیت های اجرایی موجود در لحاظ کردن پهنه های گسلی وسیع، سعی شده است حداقل پهنه گسلی ممکن با توجه به اطلاعات به دست آمده برای گسل های شهر تهران درنظرگرفته شود. در سال ۱۳۸۸ پس از برگزاری جلسات کمیته فنی، این نقشه به تأیید رسید ولی به دلیل عدم هماهنگی های بین سازمانی و نهادهای مسئول با حدود ۷ سال تأخیر چندی پیش به تصویب کارگروه ملی مخاطرات زلزله، لغزش لایه های زمین، ابنیه، ساختمان و شهرسازی رسید و کلیات آن را شورای عالی شهرسازی و معماری تصویب کرد.
مزایای این اقدام چیست؟
کاهش خطر گسیختگی سطحی گسل در کلیه ساختمان ها و سایر سازه هایی که در پهنه های گسلی واقع می شوند، با رعایت تمهیدات لازم در ساخت و لحاظ تمهیدات و راهکارهای ضروری در محل تقاطع شریان های حیاتی با بهره گیری از این نقشه ها، بخشی از مزایای تهیه این نقشه است. با توجه به آنکه پیش نیاز تهیه نقشه پهنه های گسلی، نقشه تدقیق شده گسل های شهر تهران بوده، برای انجام هرگونه مطالعات تکمیلی روی گسل ها، وجود این نقشه ضروری است. همچنین براساس ضوابط تهیه شده درصورت واقع شدن ملک در پهنه های گسلی، با انجام مطالعات لازم در موقعیت ساختگاه می توان گسل یا گسل های موقعیت ساختگاه را شناسایی کرد و با پیش بینی و انجام تمهیدات مهندسی از آسیب به ساختمان و تخریب آن درصورت فعالیت گسل و وقوع گسیختگی سطحی جلوگیری کرد.
بهار امسال بود که از راه اندازی سامانه هشدار سریع سیل تا پایان سال خبر دادید. کار این سامانه به کجا رسیده است؟
براساس قانون، سازمان هواشناسی، مسئولیت اطلاع رسانی به موقع و هشدار سریع درخصوص وقوع سیل را بر عهده دارد اما در جریان بروز اتفاقاتی همچون طوفان سال ۹۳ یا سیل کن که طی سال گذشته رخ داد، سامانه هشدار سریع وجود نداشت. با بررسی این موضوع از سازمان هواشناسی، مسئولان این سازمان اعلام کردند که منابع لازم برای امکانات پیش بینی خرد مقیاس مخاطرات جوی را ندارند و تنها می توانند براساس اطلاعات ماهوار های مکان تغییرات آب و هوایی را بررسی کنند.
به همین خاطر با پیشنهاد سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران برای راه اندازی سامانه هشدار سریع سیل، مرکز مطالعات سازمان هواشناسی با همکاری وزارت نیرو و وزارت مسکن و شهرسازی فاز اول مطالعات اجرای این طرح را به انجام رساند. توامان مقرر شد شهرداری تهران زیرساخت های لازم را برای راه اندازی سامانه هشدار سریع سیل شهر تهران فراهم کند و سازمان هواشناسی به عنوان متولی مسئولیت این کار را برعهده بگیرد. اقدامات اجرایی برای راه اندازی فاز اول این سامانه تاکنون پیشرفت خوبی داشته و امیدواریم تا پایان بتوانیم آن را راه اندازی کنیم. برای این کار ۸۰۰ بلندگو هشداردهنده در معابر نصب می شود که در فازهای بعدی تعداد آنها باید به ۴ هزار عدد افزایش یابد.
