شاهراه ترانزیت کالا

در جهان، چندین تنگه وجود دارد که عرض آنها کمتر از ۴۰ کیلومتر است و از این میان تعداد انگشت‌شماری از تنگه‌ها به دلایلی دیگر نظیر تعداد کشتی‌های عبوری، اهمیت اقتصادی، نظامی و سیاسی برای چندین کشور و گاه برای تمام جهان دارند.

اگر این تنگه‌ها را بر مبنای ملاک‌هایی که گفته شد رتبه‌بندی کنیم، تنگه‌ی هرمز در جنوب ایران (بین خلیج فارس و اقیانوس هند)، تنگه‌ی جبل الطارق در جنوب اسپانیا (بین دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس)، تنگه‌ی باب المندب در جنوب یمن (بین دریای سرخ و اقیانوس هند)، تنگه‌ی بسفر در غرب ترکیه (بین دریای سیاه و دریای مرمره) و تنگه‌ی داردانل در شمال غرب ترکیه (بین دریای اژه و دریای مرمره) مهم‌ترین تنگه‌های جهان محسوب می‌شوند.
تنگه‌ی هرمز از دیرباز به دلیل آنکه تنها راه ورود به خلیج فارس و تنها راه دسترسی دریایی به کشورهای منطقه بوده، برای امپراتوری‌ها و کشورهای استعمارگر و طبعاً برای کشورهای منطقه اهمیت بسیاری داشته است. اما این اهمیت زمانی به حد فوق‌العاده‌ای رسید که نفت در خلیج فارس کشف شد و تا امروز همین نفت یکی از اصلی‌ترین منابع انرژی جهان و اصلی‌ترین منبع درآمد کشورهای منطقه بوده است.

درست به همین دلیل تنگه‌ی هرمز که خلیج فارس را از طریق دریای عمان به آب‌های آزاد جهان متصل می‌کند، یکی از استراتژیک‌ترین تنگه‌های جهان است و اوضاع حاکم بر آن می‌تواند اقتصاد جهان را دستخوش تغییر یا حتی بحران کند.

بر اساس آمارها حدود ۸۸ درصد نفت عربستان، ۹۰ درصد نفت ایران، ۹۸ درصد نفت عراق، ۹۹ درصد نفت امارات متحده عربی و تمام نفت کویت و قطر از تنگه‌ی هرمز به کشورهای دیگر صادر می‌شود و روی‌هم رفته حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خلیج فارس، توسط تانکرهای نفتی از این مسیر انجام می‌شود و این درحالی است که علاوه بر نفت، ۵۰ درصد معاملات تجاری کشورهای منطقه با جهان نیز از راه همین تنگه صورت می‌گیرد و بسته‌شدن این تنگه به معنای توقف تمام معاملات تجاری برخی کشورهای منطقه است.

به همین خاطر برخی کشورهای منطقه کوشیده‌اند برای صادرات نفتی خود تنها به عبور از این آب‌راه متکی نباشند و با احداث خطوط لوله، نفت خود را به کشورهای دیگر صادر کنند. اما باتوجه به اینکه حدود ۶۸ درصد ذخایر نفت و گاز دنیا در خلیج فارس قرار دارد و همچنان بیشتر صادرات نفتی کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس با نفتکش‌ها انجام می‌شود، امنیت این تنگه در تأمین انرژی دنیا اهمیت بالایی دارد.

بیشتر نفت و گاز صادراتی کشورهای ایران، عربستان، امارات، کویت، عراق بحرین، قطر از طریق این تنگه به بازارهای جهانی ارسال می‌شود که طبق آمارهای سال ۲۰۱۷،  میزان این صادرات به حدود روزانه ۱۷.۵ میلیون بشکه می‌رسد که حدود ۴۰ درصد، نفت صادرشده توسط کشتی‌های نفتکش و ۳۰ درصد تمام صادرات نفت جهان را در بر می‌گیرد. به همین دلیل این گذرگاه یکی از راهبردی‌ترین مسیرهای بین‌المللی کشتیرانی جهان محسوب می‌شود.
 

ترافیک کشتی‌ها در تنگه‌ی هرمز
عمق تنگه‌ی هرمز از خلیج فارس بیشتر است و در برخی نقاط به ۱۰۰ متر هم می‌رسد اما عرض آن در وسیع‌ترین نقطه به ۱۸۰ کیلومتر می‌رسد که آن هم در جایی از تنگه به حدود ۳۸ کیلومتر کاهش می‌یابد که از این میان عرض مسیر کشتیرانی در هر جهت تنها در حدود سه کیلومتر است. بنابراین امکان کنترل تنگه برای نیروهای نظامی به راحتی میسر می‌شود.

آب‌های تنگه‌ی هرمز به سه بخش تقسیم می‌شود که شامل آب‌های سرزمینی ایران، آب‌های سرزمینی عمان و آب‌های آزاد است. این تنگه تابع مقررات عهدنامه کنوانسیون ملل متحد در مورد حقوق دریاهاست و در شرایط صلح، کلیه کشتی‌های نظامی و بازرگانی از حق عبور ترانزیت برخوردارند.

ایران و عمان به عنوان دو کشور دو طرف تنگه، می‌توانند از مناطق ساحلی خود هرگونه بهره‌برداری انجام دهند و کنترل نظامی این محدوده نیز برعهده‌ی دو کشور دو سوی تنگه است اما در شرایط صلح، حق تعلیق یا اخلال در عبور و مرور بی‌ضررِ کشتی‌های دیگر کشورها را ندارند. چراکه تنگه‌ی هرمز به دلیل موقعیت استراتژیکش طبق کنوانسیون حقوق دریاها، یک تنگه‌ی بین‌المللی است.

گرچه به واسطه‌ی همان کنوانسیون، دولت ایران نمی‌تواند در شرایط صلح برای بخش‌های غیرسرزمین خود در تنگه‌ی هرمز محدودیت تردد ایجاد کند یا تنگه را مسدود کند اما با توجه به اینکه کشور آن سوی تنگه، یعنی عمان، کشوری کوچک با توان نظامی پایین است و بعلاوه خط ساحلی کمتری در تنگه‌ی هرمز دارد، عملاً قدرت تعیین‌کنندگی ندارد و بیشترین کنترل تنگه در دست ایران است و ایران با داشتن خط ساحلی وسیع‌تر در تنگه و وجود جزایر متعدد، برای کنترل ترددهای این آب‌راه تسلط بالایی دارد.

کارشناسان اقتصادی معتقدند در صورت بسته‌شدن تنگه‌ی هرمز، بازارهای جهانی نفت با کمبود ۲۰ میلیون بشکه‌ای مواجه می‌شوند و احتمال دارد که بهای نفت از مرز بشکه‌ای ۲۵۰ دلار هم بگذرد. چرا که بسته‌شدن تنگه هرمز به معنای توقف صادرات ۹۰ درصد نفت منطقه و توقف معاملات تجاری بسیاری از کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس خواهد بود.

تسلط سیاسی و نظامی ایران بر تنگه‌ی هرمز از یک طرف و وابستگی شدید اقتصاد منطقه و جهان به تجارت دریایی از طریق این آب‌راه، حالا به برگ برنده‌ای در دست سیاستمداران ایرانی تبدیل شده و طرف‌هایی که فکر مقابله با ایران را در سر دارند، از این بیم دارند که مبادا ایران این برگ را روی میز بگذارد. هرچند برخی کارشناسان درباره‌ی تبعات منفی این اقدام برای ایران هشدار داده‌اند.

تنگه هرمز

تنها با یک جستجوی اینترنتی ساده هم می‌شود به اهمیت استراتژیک این تنگه در مناسبات سیاسی پی برد. تنگه‌ای که از قدیم الایام جنگ‌های زیادی بر سر آن اتفاق افتاده است. تا جایی که رد و نشان آن را می‌توان از زمان نادرشاه افشار تا امروز گرفت. به تنگه هرمز لقب پرترددترین تنگه نفتی دنیا را داده اند. جایی که روزانه حدود ۱۸.۵ میلیون بشکه نفت خام در آن جا به جا می‌شود و به خاطر تامین بخش قابل توجهی از گاز طبیعی جهان در آن، تامین امنیتش در دنیا از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. برای همین ایران طی دوره‌های مختلف توانسته است با هشدار به بستن این تنگه  بسیاری از تهدیدها را خنثی کند.
تنگه باب المندب

این تنگه بین عربستان، یمن، جیبوتی و اریتره قرار دارد. تنگه‌ای که اگر آن را به فارسی برگردانیم معنی آن می‌شود تنگه اشک‌ها. اسمی که برایش داستان‌های متفاوتی را نقل می‌کنند و می گویند به خاطر خطرات و حوادثی که طی تاریخ برای دریانوردان این منطقه رخ داده، بین مردم به این نام شهرت پیدا کرده است. این منطقه جنوب دریای سرخ را به اقیانوس هند و خلیج عدن متصل می‌کند. این تنگه بعد از ایجاد کانال سوئز به لحاظ اقتصادی توانست اهمیت بالایی در دنیا پیدا کند. طی تحقیقات سال‌های گذشته برآورد می شود که هر روز چیزی نزدیک به ۴.۸ میلیون بشکه مواد نفتی از میان تنگه باب المندب عبور می‌کنند تا جایی که بسته شدن تنگه باب المندب می تواند به زمان و هزینه‌های جا به جایی و ترانزیت اقتصادی اضافه کند.
کانال سوئز

این مکان شاهراه آبی جهان خوانده می‌شود. جایی که آن را حد فاصل جهان غرب با شرق می‌دانند. این کانال دریای مدیترانه را به دریای سرخ متصل می‌کند؛ کانالی انسان‌ساخته که ساخت آن چیزی حدود ۱۰ سال به طول انجامید و در سال ۱۸۶۹ از آن بهره برداری شد. کانال سوئز برای عبور و مرورهای آبی حکم راه میانبری را دارد که قاره‌های آسیا، اقیانوسیه، افریقا و امریکا را به هم متصل می‌کند. چون تا قبل از ساخت این کانال کشورها برای داد و ستدهای خودشان مجبور بودند با انتخاب راه زمینی قاره افریقا را دور بزنند. برای همین هم در حال حاضر بسته شدن آن می‌تواند هزینه‌های بسیاری بالایی را متوجه کشورهای مختلف کند. کانالی که به جهت اقتصادی یکی از مهمترین منابع درآمد کشور مصر نیز محسوب می‌شود. طبق آمار سال ۲۰۱۵ کسب درآمد این کانال در یکی از ماه‌های آن چیزی حدود ۵۰۸ میلیون دلار بوده است و روزانه ۵.۵ بشکه نفت در آن جا به جا می‌شود.
دماغه امید نیک

این منطقه یک شبه جزیره است. جایی که احتمالا بیشتر نامش را موقع  حل جدول شنیده‌اید و در جواب اسم کاشف آن، باید نام «بارتولو دیو میاز» را در خانه‌های خالی می‌نوشتید. این منطقه صخره‌ای جایی است در ساحل جنوبی افریقا و مشرف به اقیانوس اطلس که وقتی بارتولو آن را کشف کرد اسمش را جزیره طوفان‌ها گذاشت؛ اما بعدها نام آن را به دماغه امید نیک تغییر دادند که معنی آن اشاره به مسیری بود که با آن می‌شد به سرزمین هند راه پیدا کرد. این منطقه  یکی دیگر از مناطقی است که شرق را به غرب متصل می‌کند و روزانه چیزی حدود ۵.۸ میلیون بشکه نفت از طریق آن جا به جا می‌شود.
کانال پاناما

کانال پاناما، یکی از مسیرهایی است که دو اقیانوس اطلس و آرام را در قاره امریکا به هم متصل می‌کند و در عین حال یکی از بزرگترین ساخته‌های دست بشر در زمینه مهندسی نیز به حساب می‌آید و توانسته تا حد چشم‌گیری میزان مسافت‌های های عبور و مرور را کاهش دهد. ناگفته نماند که ساخت این آبراه در زمان خودش با دشواری‌های زیادی همراه بود؛ مثل شیوع بیماری‌هایی همچون مالاریا و یا رانش شدید زمین. از طرفی دیگر زمانی که کار ساخت این کانال به پایان رسید حدودا ۲۷ هزار و پانصد کارگر جان خود را در حین اجرای  پروژه از دست دادند. از همین رو کانال پاناما را می‌توان یکی از اصلی‌ترین و کلیدی‌ترین آبراه‌های جهان دانست که روزانه بخش قابل توجهی از داد و ستدهای اقتصادی در آن اتفاق می‌افتد به همین جهت هم این کانال را انقلابی در زمینه تجارت دریایی می‌دانند که در کنار جابه‌جایی کالا روزانه چیزی حدود ۰.۹ میلیون بشکه نفت نیز در آن جا به جا می‌شود.
تنگه مالاکا

این تنگه قیفی شکل که زمانی پناهگاه دزدان دریایی نیز بوده آبراهی است که دریای آندامان در اقیانوس هند را به دریای چین جنوبی در اقیانوس آرام متصل می‌کند. تنگه مالاکا را می‌توان یکی از حساس‌ترین مسیرهای آبی جهان دانست تا جایی که طبق گفته‌ها در این تنگه چیزی نزدیک به یک چهارم نفت خام جهان عبور داده می‌شود و حدودا روزانه ۱۶میلیون بشکه نفت از آن جا به جا می‌گردد.
تنگه‌های ترکیه

تنگه‌های داردنل و بسفر که دریای سیاه را به دریای مرمره پیوند می‌دهند و دو قاره اروپا و آسیا را به هم متصل می‌کنند، جایی است که مثل بسیاری از آبراه های موجود در جهان از اهمیت مخصوص به خود برخورداراست. در تنگه های ترکیه علاوه بر داد و ستدهای کالایی روزانه چیزی حدود ۲.۴میلیون بشکه نفت جابه جا می‌شود.

تنگه دانمارک

این یکی هم آبراه باریکی است که اقیانوس منجمد شمالی را به اقیانوس اطلس وصل می‌کند. جایی که به لحاظ تاریخی نیز در جنگ جهانی دوم محل نبرد نیروهای دریایی بریتانیا و آلمان بود. در این تنگه به طور روزانه ۳.۲میلیون بشکه نفت جا به جا می‌شود.